محدودیت ویزای ایران برای شهروندان افغانستان؛ رونق بازار سیاه ویزا و قاچاق انسان

در گذشته شهروندان افغانستان می‌توانستند با ویزای گردشگری وارد ایران شوند و پس از ورود، مجوز کار دریافت کنند. اما دولت ایران از سال گذشته صدور ویزای گردشگری برای شهروندان افغانستان را متوقف و اعلام کرد که برای اتباع افغانستان تنها ویزای کار صادر می‌شود.

بر اساس مقررات تعیین‌شده از سوی دولت ایران، برای صدور ویزای کار، ابتدا یک کارفرمای ایرانی باید برای استخدام نیروی کار افغانستانی درخواست ارائه کند و پس از طی مراحل اداری، دعوت‌نامه رسمی بفرستد. نمایندگی‌های ایران در افغانستان نیز بر اساس این درخواست و دعوت‌نامه ویزا صادر می‌کنند. با این حال، پیچیدگی و زمان‌بر بودن این روند، زمینه را برای فعالیت دلالان فراهم کرده است.

بازار سیاه ویزای ایران

در حالی که دسترسی شهروندان افغانستان به ویزای ایران محدود شده، در بازار سیاه این ویزا با قیمت‌های گزاف و به نرخ دالر تبلیغ می‌شود. بررسی‌های میدانی خبرنگار شفقنا افغانستان نشان می‌دهد برخی کانال‌ها و واسطه‌ها، ویزای ورود به ایران را تا نزدیک دو هزار دلار تبلیغ می‌کنند.

احمد عطایی، که به‌تازگی با ویزای کار وارد ایران شده، می‌گوید برای دریافت ویزا حدود 70 هزار افغانی، معادل نزدیک به 200 میلیون تومان، پرداخت کرده است.

او می‌گوید دلالان با هماهنگی کارفرمایان ایرانی، برای متقاضیان دعوت‌نامه دریافت می‌کنند و برخی کارفرمایان نیز در ازای صدور دعوت‌نامه از متقاضیان ویزای کار پول می‌گیرند.

به گفته او، ویزای کار ایران تنها یک ماه اعتبار دارد و برای تمدید آن نیز فردی که دعوت‌نامه را صادر کرده باید تعهد بدهد. او می‌افزاید این تعهد نیز در قبال دریافت پول انجام می‌شود و برای تمدید ویزای خود، 40 میلیون تومان دیگر به کارفرما پرداخت کرده است.

رونق قاچاق انسان

بسیاری از شهروندان افغانستان، به‌ویژه کسانی که در سال گذشته از ایران اخراج شده‌اند، توان پرداخت هزینه‌های سنگین دریافت ویزا را ندارند و ناچارند مسیرهای خطرناک قاچاق را انتخاب کنند.

بررسی‌های میدانی خبرنگار شفقنا افغانستان نشان می‌دهد که با وجود گرمای شدید هوا، مهاجرت قاچاق شهروندان افغانستان به ایران همچنان ادامه دارد.

نعمت حسینی، که اکنون در ولایت نیمروز افغانستان به سر می‌برد، می‌گوید یک بار همراه خانواده‌اش تا اصفهان رسیده بود، اما دوباره از ایران اخراج شد و اکنون تصمیم دارد بار دیگر راهی مرز شود.

به گفته او، روزانه صدها نفر از نیمروز از طریق مرزهای پاکستان ـ ایران یا مرز افغانستان ـ ایران وارد خاک ایران می‌شوند.

اخیرا ویدیوهایی از سفر قاچاقی شهروندان افغانستان به ایران در شبکه‌های اجتماعی نشر می‌شود.

مسیر قاچاق، راهی پرخطر و مرگبار است. حوادث ترافیکی، تشنگی و گرسنگی، تیراندازی نیروهای مرزی و حوادث طبیعی، هر سال جان شمار زیادی از مهاجران را می‌گیرد.

از سوی دیگر، راهزنان و گروه‌های مسلح نیز در مناطق مرزی مهاجران را گروگان می‌گیرند و در ازای دریافت مبالغ هنگفت آزاد می‌کنند.

حسین، یکی از باشندگان ولایت دایکندی، در مرز پاکستان به دست اعضای گروه جندالله گروگان گرفته شد. او پس از 40 روز اسارت و پرداخت 400 میلیون تومان آزاد شد و به افغانستان بازگشت.

او می‌گوید اعضای این گروه او و پنج نفر دیگر را پس از دریافت مجموعاً دو میلیارد و 400 میلیون تومان آزاد کردند. او چند ماه پیش همراه برادرش از ایران اخراج شده بود، اما به دلیل بیکاری در افغانستان و نداشتن امکان دریافت ویزا، بار دیگر مسیر قاچاق را برای بازگشت به ایران انتخاب کرد.

رونق بازار مدارک جعلی

برخی مهاجران افغانستان که بدون مدارک معتبر در ایران زندگی می‌کنند، برای جلوگیری از اخراج، به تهیه مدارک اقامتی از طریق پرداخت پول و رشوه روی آورده‌اند. این وضعیت، آنان را در برابر کلاه‌بردارانی که مدارک جعلی تهیه می‌کنند، آسیب‌پذیر کرده است.

پلیس ایران نیز بارها از بازداشت افرادی خبر داده که متهم به جعل گذرنامه، ویزا و مدارک اقامتی برای شهروندان افغانستان بوده‌اند.

ایران از بحران مهاجرت شهروندان افغانستان از جنبه‌های مختلف متأثر است، اما مدیریت این بحران و اتخاذ سیاستی کارآمد و مسئولانه می‌تواند، در کنار کاهش پیامدهای منفی، منافعی نیز برای این کشور به همراه داشته باشد.

در مقابل، سیاست کنونی که بر اخراج گسترده و محدود کردن مسیرهای قانونی ورود استوار است، به تقویت شبکه‌های قاچاق انسان و گروه‌های مسلحی منجر می‌شود؛ گروه‌هایی که نه‌تنها امنیت ایران، بلکه امنیت دیگر کشورهای منطقه را نیز تهدید می‌کنند.

مهاجرت شهروندان افغانستان به ایران، برخلاف مهاجرت به کشورهای اروپایی، عمدتاً با هدف اشتغال و کارگری انجام می‌شود، نه اقامت دائمی. از این رو، تسهیل صدور مجوزهای کار و اقامت کوتاه‌مدت و ایجاد مسیرهای قانونی برای رفت‌وآمد نیروی کار، می‌تواند راهکاری مؤثر برای کاهش مهاجرت غیرقانونی، مقابله با قاچاق انسان و جلوگیری از گرفتار شدن مهاجران در دام قاچاقچیان باشد.